Człowiek, Przeszłość

Jesteśmy ludźmi, bo kochaliśmy zapach płonącej sawanny o poranku

Antropolodzy z Uniwersytetu Utah wysunęli nową hipotezę dotyczącą tego, jak doszło do tego, że nasi przodkowie opanowali ogień. Według nich nie była to kwestia przypadku czy szczęśliwego zbiegu okoliczności, ale wynik zmian, jakie rozpoczęły się w subsaharyjskiej Afryce ok. 3,4 mln lat temu. Wysuszanie klimatu, zmniejszanie się areału lasu deszczowego i jego zastępowanie przez busz i sawannę sprzyjały powstawaniu naturalnych pożarów, z których korzystać zaczęły niektóre homininy.

Według Karola Darwina opanowanie ognia było najważniejszym – oprócz wykształcenia się mowy – osiągnięciem ludzkości. Na umiejętności rozpalania i kontrolowania ognia oparta jest cała nasza cywilizacja. Dlatego też jedno z kluczowych pytań archeologii i antropologii brzmi, kiedy i jak homininy – czyli nasi nabliżsi wymarli przodkowie i krewni – stały się „piromanami”.

Mapa stanowisk wymienionych w tekście

Najstarsze archeologiczne ślady kontrolowanego ognia odkryto w Jaskini Wonderwerk w Republice Południowej Afryki i datowane są na około 1 milion lat temu. Nieco mniej pewne pozostałości pochodzą ze stanowisk Koobi Fora FxJj20 datowanego na 1,5 mln lat temu i Chesowanja GnJi1/6E datowanego na 1,42±0,7 mln lat temu w Kenii oraz Swartkrans (RPA) sprzed ok. 1,5-1 mln lat temu. Część archeologów spiera się jednak, że stałe używanie kontrolowanego ognia to osiągnięcie ostatnich 400 tys. lat. Jeszcze bardziej radykalne głosy mówią nawet, że umiejętność ta pojawiła się dopiero wraz z nastaniem Górnego Paleolitu ok. 40 tys. lat temu.

Nieco inny obraz rysuje się na podstawie interpretacji danych paleoantropologicznych. Naukowcy wskazują, że wyraźne zmniejszenie się zębów i redukcja mięśni szczękowych, która nastąpiła ok. 2 mln lat temu, jest czytelnym znakiem zmian w diecie. Konkretnie związana miała być z przejściem od jedzenia surowego pokarmu do posiłków gotowanych. Według Richarda Wranghama było to jedno z najbardziej doniosłych wydarzeń w ewolucji człowieka, a jego ślady bezsprzecznie widoczne są w szkieletach należących do Homo erectusa. Krytycy zwracają jednak uwagę, że brak jest archeologicznych śladów, które potwierdziłoby tak wczesne posługiwanie się ogniem.

Ważnym pytaniem jest też, jak mogło dojść do tego, że człowiekowate zaczęły kontrolować ogień. Według Wranghama i szeregu innych naukowców był to przypadek lub szczęśliwy zbieg okoliczności. Najczęściej wskazuje się, że było to wynikiem kształtowania kamiennych narzędzi. Wytworzona w czasie pracy iskra mogła od czasu do czasu podpalić wyschniętą trawę, a nasi nieustraszeni przodkowie, zamiast uciekać, zaczęli się bawić popalonymi gałęziami. Z czasem odkryli, że można nimi nie tylko straszyć siebie nawzajem, ale również dzikie zwierzęta, takie jak lwy czy hieny. Dopiero później wykoncypowano, że ogień wykorzystać można również do przygotowywania pysznych i zdrowych posiłków. Podobny scenariusz po raz pierwszy przedstawił już w 1865 r. John Lubbock.

Według antropologów z Uniwersytetu Utah, którzy opublikowali swoje dociekania w czasopiśmie Evolutionary Anthropology, było inaczej. Ok. 3,4 mln lat temu Afryka zaczęła przechodzić istotne przemiany. Klimat stawał się coraz bardziej suchy, co powodowało zmniejszanie się areału lasu deszczowego. Zastępowały go busz i sawanna. Równocześnie w atmosferze zmniejszył się udział dwutlenku węgla. Wszystko to sprawiło, że znacznie częściej występować zaczęły naturalne pożary

Zmiany w pokrywie roślinnej sprawiły, że część naszych wymarłych krewnych – np. Paranthropus boisei czy dżelady – przestawiła się wówczas na dietę złożoną z traw i roślin z rodziny ciborowatych. Inni mogli zaś związać swe losy z częstymi pożarami. Warto zwrócić tu uwagę, że naczelne generalnie niezbyt obawiają się ognia. Szympansy na jego widok nie uciekają w popłochu, ale przewidują kierunek jego rozprzestrzeniania się i spokojnie oddalają się. Werwety i pawiany obserwowano zaś, kiedy przetrząsały pogorzeliska w poszukiwaniu smażonych owadów, bulw i nasion. Takie „gotowanie” ułatwia nie tylko przeżuwanie pokarmu, ale również jego trawienie, co jest istotnym zyskiem energetycznym dla organizmu i może dawać znaczną przewagę ewolucyjną.

Twórcy nowej hipotezy uważają, że nasi przodkowie zaczęli korzystać z naturalnych pożarów, które ułatwiały im poszukiwania pokarmu (pożary odsłaniają m.in. nory żyjących pod ziemią zwierząt). Dodatkowo w pogorzeliskach znajdowali oni podsmażone zwierzęta i rośliny. O ile smażone mięso może być nawet trudniejsze w przeżuwaniu (ale łatwiejsze w trawieniu), o tyle z roślinami nie ma tego problemu. A to już konkretny zysk.

Pierwszym sposobem intencjonalnego używania ognia mogło być przenoszenie pożarów w inne miejsca. Później wczesnopaleolityczni piromani zauważyli, że ogień przydaje się również do termicznej obróbki pokarmów, których nie usmażyły naturalne pożary, np. znajdujących się głębiej w ziemi pożywnych bulw czy mięsa złapanych zwierząt. Ostatnim krokiem – przed wynalezieniem kuchenki mikrofalowej – było opanowanie sztuki rozpalania i kontrolowania ognia, które zapewne miało związek z tworzeniem kamiennych narzędzi, jak w scenariuszu przedstawionym wyżej.

Źródło

+

Chcesz wiedzieć więcej?

+
  • R. Wrangham, Walka o ogień. Jak gotowanie stworzyło człowieka, Wydawnictwo CiS, ISBN 978-83-85458-38-8
Share this Story
  • Najdokładniejsze drzewo genealogiczne ludzkości [CNWN8]

    A dzisiaj ultrakrótko, bo robiłem ilustrację pół dnia. 😉 W skrócie: w ramach projektu The Simons Genome Diversity Project pobrano materiał ...
  • Czy człowiek spotkał hobbita?

    Pracujący w jaskini Liang Bua na indonezyjskiej wyspie Flores międzynarodowy zespół archeologów znalazł ślady ognia w warstwach, które powstały między 41 ...
  • Jesteśmy ludźmi, bo kochaliśmy zapach płonącej sawanny o poranku

    Antropolodzy z Uniwersytetu Utah wysunęli nową hipotezę dotyczącą tego, jak doszło do tego, że nasi przodkowie opanowali ogień. Według nich nie ...
  • Neandertalczyk i Barbara, źle dobrana para?

    Naukowcom po raz pierwszy udało się odczytać sekwencję genetyczną neandertalskiego chromosomu Y, czyli chromosomu, który przekazywany jest jedynie z ojca na ...
  • Hobbit z Flores jednak oddzielnym gatunkiem!

    Nowe badania geologiczne przeprowadzone w jaskini Liang Bua na indonezyjskiej wyspie Flores wskazują, że hobbit żył między 100 a 60 tys. ...
  • Neandertalczycy i ludzie. Status związku: to skomplikowane

    Najnowsze badania genetyczne wskazują, że Neandertalczycy i ludzie współcześni spotykali się i mieszali przynajmniej pięć razy w ciągu ostatnich 60 tys. ...
  • Najstarsze genetyczne ślady Neandertalczyków

    Paleogenetycy z Zakładu Genetyki Ewolucyjnej Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku rozwiązali zagadkę tajemniczych ludzi z Sima de Los ...
  • Przodek goryla zmienia historię ewolucji człowieka

    Opisane w Nature z 11 lutego 2016 roku wyniki badań geologicznych nad miejscem odnalezienia szczątków kopalnego gatunku potencjalnego przodka współczesnego goryla, ...
Zobacz inne podobne wpisy
Zobacz inne wpisy Kamil Kopij
  • Natura najlepszą nauczycielką

    Naturalna kontrola glikemii to niedościgły ideał, do którego próbujemy się zbliżyć, tworząc maszyny mające ułatwić życie osobom cierpiącym na cukrzycę. Niedawno ...
  • Zaufanie do szczepionek na świecie [INTERAKTYWNE MAPY]

    Niedawno wydawało się, że dzięki szczepionkom wyeliminujemy szereg chorób zakaźnych, które jeszcze w połowie XX wieku stanowiły nie lada wyzwanie. Niestety, ...
  • badania nad nowotworami

    Darwinowskie nowotwory

    Czy kiedykolwiek zastanawiało Was, dlaczego częstość występowania nowotworów u ludzi różni się między poszczególnymi organami? Dlaczego raki jelita, piersi czy prostaty ...
  • Wikingowie rozprzestrzenili konie wygodniejsze dla jeźdźca

    Międzynarodowy zespół naukowców odkrył, że wikingowie (a właściwie szerzej Normanowie) mogli przyczynić się do rozprzestrzenienia koni charakteryzujących się chodami czterotaktowymi, które ...
  • Podróż w kosmos psuje wzrok

    W 2005 roku przebywający na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej amerykański astronauta John Phillips zerknął przez okno na Ziemię. To co zobaczył, zdumiało ...
  • Czy człowiek spotkał hobbita?

    Pracujący w jaskini Liang Bua na indonezyjskiej wyspie Flores międzynarodowy zespół archeologów znalazł ślady ognia w warstwach, które powstały między 41 ...
  • Ryzyko Globalnych Katastrof

    „Ryzyko Globalnych Katastrof” – jakie scenariusze dla Ziemi?

    „Ryzyko Globalnych Katastrof” to najnowszy opublikowany raport oksfordzkiego Projektu Globalnych Priorytetów. Projekt Globalnych Priorytetów ma za zadanie pomagać decydentom przedsięwziąć skuteczne ...
  • Antybiotyki zmniejszają ilość nowych neuronów

    Amerykańsko-niemiecki zespół naukowców odkrył, że silna dawka antybiotyków zdolna do przetrzebienia zamieszkujących nasz układ pokarmowy bakterii negatywnie wpływa na ilość nowo ...
  • Zarazki mogą wpływać na rozwój cukrzycy typu 1

    Międzynarodowy zespół naukowców odkrył, że zarazki mogą odgrywać rolę w genezie cukrzycy typu 1. Według badaczy zmieniają one układ odpornościowy tak, ...
  • A researcher looking at E.coli bacteria strain at the Institute of Food Safety, Animal Health and Environment in Latvia

    Przemożna siła adaptacji

    Od momentu rozpoczęcia projektu Sekwencjonowanie Ludzkiego Mikrobiomu (ang. Human Microbiome Project, HMP) dowiedzieliśmy się bardzo dużo o bakteriach zamieszkujących nasz organizm, ...
  • Białko tau kluczowe w chorobie Alzheimera

    Nowe badania mózgów osób cierpiących na chorobę Alzheimera wykonane przy użyciu pozytonowej tomografii emisyjnej (PET) wskazują, że kluczem dla przejścia między ...
  • Masz “boczki” albo brzuch? Wiń ewolucję

    Międzynarodowy zespół naukowców zmierzył poziom metabolizmu ludzi i małp człekokształtnych Okazało się, że spalamy kalorie o 27% szybciej niż nasi najbliżsi ...
Zobacz inne w kategorii Człowiek

Zobacz

Ludzie, choroby i idee w ruchu: wschodnia część basenu Morza Śródziemnego i nie tylko, cz. 2

W pierwszej części tekstu poznaliśmy kilku Rzymian, którzy ...

Inline
Inline