Nauka, Wszechświat i cała reszta

Krótka (pre)historia wojny (cz. 1)

W 2012 roku w Nataruk w północno-zachodniej Kenii archeolodzy natrafili na częściowo odsłonięte szczątki przynajmniej dwudziestu siedmiu osób. Drobiazgowe analizy pokazały, że należały one do grupy ludzi, którzy ok. 10 tys. lat temu zostali zamordowani przy brzegu ówczesnego Jeziora Turkana. Nigdy ich nie pogrzebano, a ciała zagłębiły się w przybrzeżny muł, gdzie spoczywały przez 120 wieków. Jest to jeden z najstarszych znanych nam śladów przemocy między grupowej, albo mówiąc prościej – wojny.

Uszkodzenia czaszki KNW-WT 71264 z Nataruk. Źródło M. Mirazón Lahr et al. 2016. Fot. M. Mirazón Lahr.

Na gwałtowną śmierć wskazują uszkodzenia odnalezione na kościach dziesięciu z dwunastu relatywnie dobrze zachowanych szkieletów. Pięć czaszek nosi ślady potencjalnie śmiertelnych uderzeń tępymi narzędziami. Na pięciu innych czaszkach i towarzyszących im kręgach znaleziono zaś uszkodzenia charakterystyczne dla ostrych przedmiotów, które mogą wskazywać na śmierć zadaną za pomocą strzał. W żadnym z powyższych przypadków nie widać śladów regeneracji, co wskazuje, że rany powstały perimortem, czyli w okolicach śmierci. Oprócz tego widoczne były połamane żebra. Ponadto w obrębie dwóch ciał znaleziono kamienne narzędzia. W czaszce jednego z mężczyzn obsydianowe ostrze, w okolicy miednicy innego zaś dwa miktolity (narzędzia kamienne bardzo małych rozmiarów, które osadzano często wspólnie w kościanych lub drewnianych „ramach”). Obsydian był raczej rzadki w tym regionie, stąd wniosek, że napastnicy mogli nie być najbliższymi sąsiadami swoich ofiar. Nigdy nie dowiemy się, dlaczego doszło do ataku, ani kim byli agresorzy. Odkrycie to na nowo rozpaliło jednak dyskusję nad tym, czy wojna przyszła wraz z rozwojem cywilizacji, czy dziedziczymy ją w genach po odległych przodkach.

Małpa w każdym z nas
Zwolennicy tezy o tym, że skłonność do prowadzenia wojen jest nam wrodzona przywołują zazwyczaj wyniki obserwacji zachowań szympansów. Długo małpy te uważane były za naturalnych pacyfistów, ale w latach 70-tych, kiedy zintensyfikowano badania nad nimi, zauważono, że relacje sąsiadujących ze sobą grup nie zawsze są pokojowe. Pierwsze ataki band szympansów na przedstawicieli innych grup zaobserwowano w dwóch tanzańskich parkach narodowych: Gombe i Mahale. Natychmiast jednak krytycy wysunęli kontrargument, że tak agresywne zachowania tych zwierząt być może związane były z ich dokarmianiem przez ludzi. Dokarmianie miało na celu przyzwyczajenie szympansów do obecności ludzi i ułatwienie obserwacji. Lata 90. i 2000 przyniosły jednak kolejne obserwacje (Park Narodowy Taï na Wybrzeżu Kości Słoniowej oraz oraz Rezerwacie Leśnym Budongo w Ugandzie), w tym pochodzące również z miejsc, gdzie nie dokarmiano szympansów.

Mapa parków narodowych i rezerwatów wspomnianych w tekście (autor: K. Kopij)

Szympansy żyją w społecznościach liczących do ok. 150 osobników, które dzielą się na mniejsze grupy o zmieniającym się składzie osobowym. Cała społeczność nigdy albo rzadko kiedy spotyka się w całości. Terytoria składają się ze ściśle kontrolowanego centrum, w którym przebywają przez większość czasu, a także luźniejszego pierścienia peryferiów, które mogą się nakładać na peryferia innych grup. Na przykład jedna ze społeczności z Parku Narodowego Taï na Wybrzeżu Kości Słoniowej spędzała trzy czwarte czasu na centralnych 35% powierzchni swojego terytorium. Z kolei grupa nazwana Kaynawara mieszkająca w Parku Narodowym Kibale w Ugandzie niemal cały czas spędzała na centralnych 40% kontrolowanego przez siebie terytorium. Dla relacji międzygrupowych istotne jest, że peryferyjne części terytoriów mogą się ze sobą pokrywać. Sąsiadujące ze sobą społeczności spotykają się rzadko, zazwyczaj siebie unikając. Czasem jednak dochodzi do potyczek albo tzw. „napadów gangów”. Te pierwsze charakteryzują się udziałem podobnej liczby samców po obu stronach konfliktu. Drugimi naukowcy nazywają zaś te sytuacje, w których gang samców jednej społeczności napada na samotnego zazwyczaj osobnika z innej. W Gombe naukowcy zaobserwowali nawet, jak jedna z tamtejszych społeczności dokonała w ciągu kilku lat intensywnej „wojny” eksterminacji sąsiadującej z nimi grupy. Zazwyczaj jednak ataki te nie są aż tak metodyczne.

Wśród szympansów, podobnie jak i ludzi, zarówno agresorami jak i ofiarami są głównie samce. Inaczej sprawa ma się w przypadku innych gatunków zwierząt. Dla przykładu, w walkach między watahami hien dominują samice, a wśród wilków panuje swoisty parytet.

Walczące szympansy (źródło: http://thedcam.com)

Skąd wzięła się ta międzygrupowa agresja u szympansów? Część badaczy uważa, że powstała ona niedługo po tym, jak małpy te zaczęły polować i jeść mięso. W przypadku niektórych populacji ludzkich polowanie jest traktowane jako ćwiczenia przed działaniami zbrojnymi. Inni zwracają jednak uwagę, że zachowania łowieckie szympansów różnią się od tych charakterystycznych dla drapieżników. Bardzo przypominają za to agresywne zachowania w stosunku do przedstawicieli własnego gatunku. Sugerując w zamian, że związek przyczynowo skutkowy może być odwrotny. Szympansy najpierw „biły się” między sobą, a dopiero potem zaczęły polować. Dlaczego tak się stało? Naukowcy wysuwają szereg przypuszczeń. Jedni uważają, że chodzi o obronę wyłączności dostępu do samic i rozszerzanie terytorium, by zdobyć nowe. Inni uważają, że celem szympansów jest obrona oraz, w miarę możliwości, poszerzanie terytorium i dostępu do pokarmu. Jeszcze inni stwierdzili, że chodzić może o cementowanie „męskich przyjaźni”. Być może za agresją międzygrupową tych małp stoi kombinacja wymienionych czynników. Bez wątpienia jednak sprzyja jej fakt, że szympansy żerują i poruszają się w zróżnicowanych liczebnie grupach, a czasem nawet samotnie, na co zwrócił uwagę prymatolog Richard Wrangham tworząc tzw. hipotezę nierównowagi siły.

Szereg naukowców zwraca też uwagę, że szukanie źródeł ludzkiej wojny u szympansów jest skazane na porażkę. Wskazują oni na bonobo, czyli szympansy karłowate, które bardzo rzadko przejawiają agresję międzygrupową, a starcia między społecznościami kończą się zazwyczaj pojednawczą kopulacją. Czy wspólny przodek szympansów i ludzi był więc gatunkiem rozbójników? Czy może agresja międzygrupowa pojawiała się u nas i u szympansów zwyczajnych osobno?

C.D.N.

Źródła

+

Chcesz wiedzieć więcej?

+
  • R.W. Wrangham, Demoniczne samce: Małpy człekokształtne i źródła ludzkiej przemocy, PIW, Warszawa 1999, ISBN 83-06-02746-9
Share this Story
  • Polska-Jordania: naukowa współpraca

    W ostatnich dniach czerwca 2016 Uniwersytet Jagielloński podpisał umowę o współpracy w dziedzinie archeologii z Uniwersytetem Jordańskim w Ammanie. Współpraca ta ...
  • Archeologia górska: skanowanie skalnych malowideł z Francji

    Archeolodzy z Uniwersytetu w York (Wielka Brytania) rozpoczęli pionierskie skanowanie laserowe najwyżej położonych prehistorycznych malowideł znanych w Europie oraz ich otoczenia. ...
  • Weź udział w wykopaliskach na Górze Zyndrama!

    Ostatnie lata przyniosły serie niezwykłych i fascynujących znalezisk, dokonanych przez dra hab. Marcina Przybyłę i jego zespół na Górze Zyndrama w ...
  • Chiński przepis na piwo sprzed 5000 lat

    Chińscy archeolodzy znaleźli w Mijiaya w pobliżu miasta Xi’an w środkowych Chinach (prowincja Shaanxi) ślady browaru sprzed ok. 5000 lat. Znaleziono ...
  • Państwo faraonów starsze niż sądziliśmy?

    Brytyjscy naukowcy sugerują od kilku lat potrzebę zweryfikowania datowania początków państwa faraonów. Ich najnowsze badania skłoniły ich do stwierdzenia, że rozproszeni ...
  • Wykład: Problemy i kontrowersje związane z ochroną dziedzictwa archeologicznego

    Ochrona zabytków archeologicznych w Polsce to problem ważny i wciąż bardzo trudny. Niski poziom świadomości społecznej i brak postaw obywatelskich, stymulujących ...
  • piramidy

    Skan 3D piramidy w Rapie

    Naukowcy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego stworzyli trójwymiarowy skan wnętrza piramidy Farenheita w Rapie. Jej wnętrze zostało zeskanowane przez specjalne urządzenie ...
  • wystawa

    Wystawa w Poznaniu „W poszukiwaniu indiańskiej przeszłości”

    Muzeum Archeologiczne w Poznaniu serdecznie zaprasza do obejrzenia wystawy czasowej pt. „W poszukiwaniu indiańskiej przeszłości” autorstwa doktora Radosława Palonki – adiunkta ...
  • Rusza kolejny sezon badań na podkarpackim pobojowisku z okresu Wielkiej Wojny

    Już za kilka dni rozpocznie się kolejny sezon prac terenowych w rejonie zespołu pobojowisk z okresu I Wojny Światowej, zlokalizowanego w ...
  • Cesarskie farmy i ich niezwykłe winnice

    Archeolodzy z Uniwersytetu w Sheffield badają życie codzienne w „państwowym” czyli cesarskim majątku położonym w prowincjonalnej części imperium rzymskiego. To tam ...
  • studnia

    Studnia sprzed 7 tysięcy lat

    Velim to bardzo mała miejscowość położona w centrum Czech, a dokładniej w powiecie Kolín. Znajduje się w niej stanowisko archeologiczne, na ...
  • W telegraficznym skrócie (26.04.2016)

    Dłuższe życie ssakopodobnych gadów Japońscy paleontolodzy odkryli w Kuwadżimie dziesiątki zębów, które według nich należały do nieznanego wcześniej gatunku zwierzęcia należącego ...
Zobacz inne podobne wpisy
Zobacz inne wpisy Kamil Kopij
  • Ludzie, choroby i idee w ruchu: wschodnia część basenu Morza Śródziemnego i nie tylko, cz. 2

    W pierwszej części tekstu poznaliśmy kilku Rzymian, którzy w ciągu swego życia odbyli długie podróże. To m.in. dzięki nim po Imperium ...
  • Ludzie, choroby i idee w ruchu: wschodnia część basenu Morza Śródziemnego i nie tylko, cz. 1

    Pół roku temu pierwszy raz w życiu miałem okazję wygłosić wykład inaugurujący konferencję. Jak to każdy pierwszy raz, było to dla ...
  • Projekt Genesis, czyli jak rozsiać ziemskie życie po kosmicznej okolicy

    W otwierającej scenie Prometeusza, osadzonego w uniwersum Obcego, gniota w reżyserii Ridleya Scotta, przedstawiciel tajemniczej obcej rasy znanej nam jako Inżynierowie, ...
  • Królewna Śnieżka i łowcy

    Skuta lodem i nieprzenikniona, Antarktyda jest jedynym kontynentem i jednym z niewielu zakątków Ziemi, którego nie udało się nam skolonizować. Po ...
  • Sonda 2: Pierwsza krew

    29 września 1989 roku w wypadku samochodowym zginęli Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński, twórcy i prowadzący popularnonaukowego programu SONDA. Ich tragiczna ...
  • Czy Neron prześladował chrześcijan?

    22 lutego tego roku prezydent Andrzej Duda ogłosił Quo vadis lekturą Narodowego Czytania 2016. Obwieszczając werdykt, głowa państwa powiedziała, że powieść ...
  • Władcy pierścieni

    Star Trek J.J. Abramsa z 2009 roku nie zapadnie raczej w pamięć kinomanów, a tym bardziej fanów „Gwiezdnej Wędrówki”. Jest w ...
  • Krótka (pre)historia wojny, cz. 2

    W 2012 roku w Nataruk w północno-zachodniej Kenii archeolodzy natrafili na częściowo odsłonięte szczątki przynajmniej dwudziestu siedmiu osób. Drobiazgowe analizy pokazały, ...
  • Historia jednej monety: medaliony Porusa

    Aleksander Wielki jest bez wątpienia jedną z najbardziej rozpalających wyobraźnie postaci, jakie kiedykolwiek stąpały po Ziemi. Należy on do niezbyt licznego ...
  • Krótka (pre)historia wojny (cz. 1)

    W 2012 roku w Nataruk w północno-zachodniej Kenii archeolodzy natrafili na częściowo odsłonięte szczątki przynajmniej dwudziestu siedmiu osób. Drobiazgowe analizy pokazały, ...
Zobacz inne w kategorii Nauka, Wszechświat i cała reszta

Zobacz

Ludzie, choroby i idee w ruchu: wschodnia część basenu Morza Śródziemnego i nie tylko, cz. 2

W pierwszej części tekstu poznaliśmy kilku Rzymian, którzy ...

Inline
Inline