Science Strikes Back
Armagedon

Zrobił Armagedon nim stało się to modne

…a są to duchy czyniące znaki – demony,
które wychodzą ku królom całej zamieszkanej ziemi,
by ich zgromadzić na wojnę w wielkim dniu wszechmogącego Boga…
… I zgromadziły ich na miejsce, zwane po hebrajsku Har-Magedon.

(AP 16, 14-16)

HAR-MAGEDON

Apokalipsa św. Jana mówiąc o ostatecznej walce pomiędzy siłami światła i ciemności i umiejscawia ją w symbolicznym, na pozór przypadkowym miejscu, będącym jedynie tłem mających się tam dokonać, kluczowych dla rodzaju ludzkiego wydarzeń. Har-Magedon lub raczej Megiddo (bo o nim tu mowa) przetrwało w tradycji biblijnej poprzedzonej wielowiekowymi przekazami ustnymi i utrwaliło się w świadomości ludów całego Kanaanu. My znamy je jako symbol zagłady i zniszczenia – Armagedon, który na stałe zadomowił się w kulturze popularnej.

Na przeszło XV wieków przed tym, jak „natchnieni przez Boga autorzy” zaczęli tworzyć teksty, które weszły później do kanon Nowego Testamentu, Megiddo było niemym świadkiem bitwy, uważaną przez wielu za jedną z większych batalii Starożytności. Bez wątpienia jest to pierwsza udokumentowana w źródłach historycznych bitwa, a zarazem oblężenie, które rozpoczęło trwający przez wiele wieków i tak naprawdę niezakończony okres zbrojnych zmagań na terenie znanym w starożytności jako Żyzny Półksiężyc. Faktem istotnym dla zrozumienia wagi tych wydarzeń jest pamięć, która przetrwała pomimo upływu lat i znaczących zmian kulturowych, a jej echa pobrzmiewają w Biblii.

DOLINA JEZREEL
Megiddo

Tel Megiddo (photo by IsraelTourism, Flickr)

Megiddo, obecnie Tell el-Muteselim w Galilei (Izrael) leży na południowym obrzeżu Doliny Jezreel (znanej też Równiną Ezdrelońską lub Doliną Kiszon), a samo wzgórze wchodzi w skład masywu Menasze. Wzgórza Menasze należą do pasma Karmelu zaczynającego się na południu od Doliny Dotan, a kończącego się półwyspem na północy. Zajmują one obszar uformowany z wapienia i kredy, a wysokość ich wzrasta w miarę posuwania się na południe.

Jeśli chodzi o wykorzystanie ziemi do upraw rolniczych, część ta różnie się w sposób zasadniczy od partii Karmelu położonych na północ i południe od tego miejsca. Lokalizacja osad z II tys. p.n.e. pokazuje, jak korzystnie obszar ten różnił się od pozostałych terenów Karmelu. Przy jego południowej granicy, przede wszystkim wzdłuż Doliny Iron (Nahal Iron), przebiegał jeden z ważniejszych w czasach biblijnych szlaków – Droga Morska (Via Maris), wiodąca z niziny nadbrzeżnej do Doliny Jezreel.

Na jej skraju bezpieczeństwa drogi strzegło wspomniane już wzgórze, na którym wznosiło się warowne Megiddo.
Sama Dolina Jezreel tworzy trójkątną w zarysie nizinę, która za pośrednictwem mniejszych dolin łączy dolinę dryftową z położoną na północ od Haify równiną nadbrzeżną. Jest to obszerny teren zlewiska Nahal Kiszon, który do czasu zastosowania nowoczesnego systemu melioracji, narażony był na wylewy rzeki. Jeden rzut oka na geografię osadnictwa sugeruje, że mokradła, które znane były co najmniej od czasów rzymskich, istniały również w czasach biblijnych. Osadnictwo skupiało się głównie na obrzeżach doliny, a szczególnie w miejscu, w którym sąsiadowała ona ze wzgórzami Menasze.

KARNAK
Totmes III, Karnak

Totmes III pokonuje Kananejczyków, relief ze Świątyni Amona w Karnaku (domena publiczna)

Świątynie Amona w Karnaku zdobią inskrypcje hieroglificzne, z których dowiadujemy się o zdobyciu Megiddo przez faraona Totmesa III w roku 1479 p.n.e. To niezwykle dokładne „sprawozdanie” przybliża nam dramatyczne wydarzenia oraz podaje informacje topograficzne i geograficzne wielce użyteczne dla zrekonstruowania przebiegu kampanii. Zachowana jest też umiejscowiona pośród tekstu burzliwa debata jaka miała miejsce pomiędzy faraonem a jego generałami.

Zgodnie z egipskim „kanonem” propagandy politycznej rola władcy i jego udział w zwycięstwie zostały skrzętnie przytoczone i w celu rozwiania ewentualnych wątpliwości nad wyraz uwypuklone. Faraon został przedstawiony jako wybitny wódź, którego zmysł taktyczny przyczynił się walnie do sukcesu całej kampanii.

Jak to zwykle bywało podczas tego typu wypraw istotne były również zdobycze, których dokładne lista zajmuje poczesne miejsce w oryginalnym tekście. W skład łupów zdobytych podczas bitwy i szturmu wchodzi m.in. 900 rydwanów (w tym dwa pokryte złotymi implikacjami); dwie brązowe, paradne zbroje (zdobyte zapewne na wodzach); 200 lekkich pancerzy (głównie skórzanych); ponad 2000 koni; 502 łuki i 350 jeńców (zabranych przez faraona do Egiptu).

GNIEW FARAONA
Totmes III

Totmes III

Po okresie dominacji hyksoskiej egipscy władcy wielokrotnie przywracali swe panowanie w Palestynie, a liczne próby wyzwolenia się kananejskich miast-państw spod władzy państwa faraonów znajdowały krwawy odzew. W trzecim roku panowania Totmesa III konfederacja kananejskich miast, wystąpiła przeciwko niemu i wszczęła bunt obejmujący swoim zasięgiem znaczną część Palestyny i Syrii. Dowództwo nad buntownikami objął władca Kadesz, którego niestety nie znamy z imienia. Postanowił wraz ze swoimi sojusznikami stawić czoło armii faraona pod Megiddo – najbardziej korzystnym z punktu widzenia kananejczyków miejscu.

Totmes wraz ze swymi dowódcami rozważał, którą z trzech alternatywnych dróg pokonać łańcuch wzgórz oddzielających miasto od nadbrzeżnej równiny. Miał do wyboru główną drogę prowadzącą poprzez Nahal Iron do Równiny Ezdrelon lub jedną z dwóch innych marszrut na północy i południu. Egipscy dowódcy obawiali się kananejskiej armii mogącej ich zaskoczyć podczas przemarszu bezpośrednią, ale węższą trasą i doradzali faraonowi wybór północnej lub południowej.

Totmes odrzucił ich radę, podejmując jakkolwiek śmiałą, taktyczną decyzje przeprowadzenia armii przez niebezpieczną Nahal Iron. Przyjął, że kananejscy dowódcy przeanalizowali sytuacją tak jak jego generałowie i oczekują go w pobliżu Jokneam (Jokmeam) na północy lub Tanak (Tanaach) na południu. Miał rację i bezpiecznie przekroczywszy dolinę dotarł pod Megiddo.

POTĘGA RYDWANÓW
Bitwa pod Megiddo

Bitwa pod Megiddo

Rydwany pochodzą z Mezopotamii i wywodzą się z czterokołowych wozów bojowych, do Egiptu wprowadziło je obce plemię ze Wschodu, które pod przewodnictwem Hyksosów opanowało dolinę Nilu w Drugim Okresie Przejściowym. Zapewne dzięki zastosowaniu rydwanów udało się najeźdźcom pokonać gorzej uzbrojonych Egipcjan i zapanować nad nimi. Egipcjanie przejęli jednak od Hyksosów tę innowację i po ich przepędzeniu oddziały rydwanów weszły na stałe w skład armii egipskiej.

Trudno dziś stwierdzić, co z techniki wyrobu rydwanów Egipcjanie wymyślili, a w czym po prostu naśladowali swych poprzedników. Raczej przypuszczać można, że wraz z wozem przejęli dokładnie sposób produkcji, może ulepszając z czasem pewne szczegóły, ale tego zapewne nigdy się nie dowiemy, gdyż rydwany zachowały się tylko w kilku egzemplarzach i tylko w Egipcie. W każdym razie za czasów Salomona (X w. p.n.e.) rydwany egipskie sprowadzono do Palestyny, co dowodziłoby, że były one wówczas najlepsze.

Załogę rydwanu ciągniętego przez dwa konie stanowił woźnica oraz łucznik, uzbrojony w cenny i w rękach wprawnego strzelca śmiertelnie skuteczny łuk kompozytowy (patrz wyżej). Z racji dużego kosztu wystawienia takiej jednostki łucznikami byli wielmoże i arystokraci, którzy mogli pozwolić sobie na tak drogi sposób walki. Rydwany atakowały w dość luźnym szyku najprawdopodobniej w celu uniknięcia ewentualnych kolizji i uszkodzeń. Formacja składała się zazwyczaj z trzech lub czterech linii, których skrajne skrzydła stanowili specjalnie dobrani łucznicy. Lewe skrzydło składało się z leworęcznych strzelców, którzy flankując wroga dokonywali zwrotu w prawą stronę co zwiększało znacznie efektywność ostrzału, odpowiednio dobrane zostało prawe skrzydło składające się analogicznie z praworęcznych strzelców. Łucznicy rozpoczynali ostrzał z odległości ok. 200 metrów, co stanowiło maksymalny efektywny zasięg. Walka z rydwanami przeciwnika (a do tego zazwyczaj się sprowadzała) polegała na jak najszybszym wyeliminowaniu dwóch wierzchowców ciągnących rydwan. Gdy doszło do zbytniego zbliżenia przeciwników cała formacja zawracała kontynuując manewr ataku; przynajmniej teoretycznie, gdyż kierowanie taką formacją i ewentualne skoordynowane działania były niezwykle trudne i graniczyło z cudem.

Warto wspomnieć, że Egipcjanie, którzy nie byli co prawda pionierami w dziedzinie rydwanów (patrz wyżej) udoskonalili znacznie strategię walki i wprowadzili własny system organizacji jednostek. Rydwany były organizowane w grupy po dziesięć jednostek a każda z nich posiadała własny kolor i składała się w całości z leworęcznych lub praworęcznych łuczników. Pięć takich grup tworzyło szwadron o własnej nazwie (np. „Fenix” lub „Głoszący Prawo”) dowodzony przez jednego dowódcę. W szwadronie istotną rolę pełnił też sztandarowy i tzw. pierwszy koniuszy. Nie bez znaczenia jest fakt że faraon jako łucznik osobiście dowodził swoim szwadronem i całą armią.

BITWA

Faraon zwlekał z atakiem do następnego dnia i dopiero nazajutrz rozpoczął przygotowania do bitwy. Totmes III dysponował siłami liczącymi ok. 1000 rydwanów, co na tamte czasy było sumą niebagatelną i na taki wysiłek militarny stać było tylko faraona (siły przeciwnika powstały w wyniku sojuszu władców). Trzon armii wspierały liczne oddziały pomocnicze, które stanowiły ochronę rydwanów i tworzyły luźne formacje mające nękać przeciwnika ostrzałem z lekkich łuków i proc, a w wypadku uszkodzenia rydwanów wroga wiązały ich załogi walką wręcz. Egipskie teksty podają, że rozwinięty przez Egipcjan szyk ciągnął się na ok. 2 mile i przecinał w poprzek dolinę.

Kananejczycy dysponowali przybliżonymi siłami również opartymi na rydwanach, co w tym okresie było normalne i powszechnie stosowane, dodatkowo za „plecami” mieli obsadzoną załogą twierdzę, która niewątpliwie działała korzystnie na morale ich wojska.

Dysponując takimi atutami jak walka na własnym terenie w dość sprzyjających okolicznościach (pomimo początkowego rozproszenia udało im się zebrać razem większość sił) konfederacja kananejczyków podczas starcia rydwanów poniosła druzgoczącą klęskę, a zbiegłe ich załogi ukryły się za fortyfikacjami Megiddo. Tekst z Karnaku (patrz wyżej) opisuje ucieczkę pokonanych załóg rydwanów, którze z pomocą żołnierzy broniących twierdzy po linach wspięli się za mury, nadmienia też, że Egipcjanie zamiast od razu rzucić się na wroga poczęli dzielić między siebie łupy, tym samym dając szansę przeciwnikowi na reorganizację sił.

Przez to zdarzenie Faraon nie wykorzystał w pełni przewagi swoich rydwanów i wciągnął się w trwające siedem miesięcy oblężenie, które mimo że zakończyło się zwycięstwem, nie miało tak prestiżowego znaczenia, jak ewentualne, całkowite rozgromienie sił przeciwnika na polu bitwy. Nie wiemy jak doszło do poddania twierdzy, choć można przypuszczać, że miała miejsce swoista ugoda w wyniku, której miasto nie zostało zniszczone jednak musiało się poddać egipskiemu panowaniu. Wiemy że Totmes III pozostawił w mieście swego namiestnika, którego autorytet „wspierał” liczny oddział egipskich łuczników.

Tak zakończyła się próba wyzwolenia Kanaanu spod panowania egipskiego, która mimo niepowodzenia przeszła do historii i stanowi obecnie ważne źródło mówiące o rzemiośle wojennym tamtych czasów . Decydujący epizod tych zmagań – bitwa pod Megiddo, przy znacznym udziale autorów biblijnych, stał się symbolem zniszczenia i zagłady przybierając miano tak powszechnie znanego dzisiaj Armagedonu.

Źródła

+
  • A. Ferrill, The Origins of War,1986.
  • J. Finkelstein, D. Ussishkin, Back to Megiddo, BAR I/II 1994.
  • R. Gonen, Megiddo in the Late Bronze Age – Another reassessment, Levant XIX 1987.
  • J. Lipińska, W. Koziński, Cywilizacja miedzi i kamienia – Technika starożytnego Egiptu, 1997.
  • K.N. Schoville, Megiddo, Biblical Archeology in Focus, 1978.
  • The Megiddo Expedition, Tel Aviv University, opublikowano online 2002: June 30 – July 25

Chcesz wiedzieć więcej?

+
Share this Story
  • Polska-Jordania: naukowa współpraca

    W ostatnich dniach czerwca 2016 Uniwersytet Jagielloński podpisał umowę o współpracy w dziedzinie archeologii z Uniwersytetem Jordańskim w Ammanie. Współpraca ta ...
  • Archeologia górska: skanowanie skalnych malowideł z Francji

    Archeolodzy z Uniwersytetu w York (Wielka Brytania) rozpoczęli pionierskie skanowanie laserowe najwyżej położonych prehistorycznych malowideł znanych w Europie oraz ich otoczenia. ...
  • Weź udział w wykopaliskach na Górze Zyndrama!

    Ostatnie lata przyniosły serie niezwykłych i fascynujących znalezisk, dokonanych przez dra hab. Marcina Przybyłę i jego zespół na Górze Zyndrama w ...
  • Chiński przepis na piwo sprzed 5000 lat

    Chińscy archeolodzy znaleźli w Mijiaya w pobliżu miasta Xi’an w środkowych Chinach (prowincja Shaanxi) ślady browaru sprzed ok. 5000 lat. Znaleziono ...
  • Państwo faraonów starsze niż sądziliśmy?

    Brytyjscy naukowcy sugerują od kilku lat potrzebę zweryfikowania datowania początków państwa faraonów. Ich najnowsze badania skłoniły ich do stwierdzenia, że rozproszeni ...
  • Wykład: Problemy i kontrowersje związane z ochroną dziedzictwa archeologicznego

    Ochrona zabytków archeologicznych w Polsce to problem ważny i wciąż bardzo trudny. Niski poziom świadomości społecznej i brak postaw obywatelskich, stymulujących ...
  • piramidy

    Skan 3D piramidy w Rapie

    Naukowcy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego stworzyli trójwymiarowy skan wnętrza piramidy Farenheita w Rapie. Jej wnętrze zostało zeskanowane przez specjalne urządzenie ...
  • wystawa

    Wystawa w Poznaniu „W poszukiwaniu indiańskiej przeszłości”

    Muzeum Archeologiczne w Poznaniu serdecznie zaprasza do obejrzenia wystawy czasowej pt. „W poszukiwaniu indiańskiej przeszłości” autorstwa doktora Radosława Palonki – adiunkta ...
  • Rusza kolejny sezon badań na podkarpackim pobojowisku z okresu Wielkiej Wojny

    Już za kilka dni rozpocznie się kolejny sezon prac terenowych w rejonie zespołu pobojowisk z okresu I Wojny Światowej, zlokalizowanego w ...
  • Cesarskie farmy i ich niezwykłe winnice

    Archeolodzy z Uniwersytetu w Sheffield badają życie codzienne w „państwowym” czyli cesarskim majątku położonym w prowincjonalnej części imperium rzymskiego. To tam ...
  • studnia

    Studnia sprzed 7 tysięcy lat

    Velim to bardzo mała miejscowość położona w centrum Czech, a dokładniej w powiecie Kolín. Znajduje się w niej stanowisko archeologiczne, na ...
  • W telegraficznym skrócie (26.04.2016)

    Dłuższe życie ssakopodobnych gadów Japońscy paleontolodzy odkryli w Kuwadżimie dziesiątki zębów, które według nich należały do nieznanego wcześniej gatunku zwierzęcia należącego ...
Zobacz inne podobne wpisy
  • Schiaparelli

    Miękkie lądowanie na Czerwonej Planecie?

    Mars ma ostatnio dobrą prasę. Nie ostygły jeszcze emocje po niedawnej konferencji Elona Muska dotyczącej planów kolonizacji Marsa, a już na ...
  • Where no man has gone before

    Do napisania poniższego tekstu skłoniła mnie nie tyle ostatnia konferencja Elona Muska dotycząca planów kolonizacji Marsa, ale reakcje na nią, które szczerze mnie ...
  • Google Science Journal

    Google Science Journal zamieni twój telefon w laboratorium

    Naukowiec drzemie w każdym z nas i Google o tym wie! Takie motto zapewne przyświecało  inżynierom z Mountain View, którzy wymyślili i ...
  • Planety pozasłoneczne

    Teleskop Keplera odnalazł 9 planet, na których mogłoby powstać życie

    Badacze z projektu Kepler (NASA) ogłosili, że w najnowszym etapie swojej misji odkryli i potwierdzili istnienie 1284 planet. Ty samym udało się podwoić liczbę ...
  • seks oralny pająków

    Seks oralny u pająków Darwina

    Naukowcy ze Słowenii zaobserwowali oralne kontakty seksualne pomiędzy pająkami. Wyniki swoich badań opublikowali w  najnowszym numerze Scientific Reports. Pająki od dawna słyną ze swoich ...
  • The Book of Souls

    Mocne uderzenie Majów

    Gdyby ktoś powiedział mi, że starożytne glify Majów będą zdobić ogon Boeinga 747, i że samolot ten będzie pilotował Bruce Dickinson, legendarny heavy metalowy ...
  • ASU SunCube FemtoSoft

    Twój własny program kosmiczny wystartuje dzięki nanosatelitom

    Jak pewnie wiecie, miniaturyzacja w świecie kosmicznych technologii to konieczność, a każdy kilogram wyniesiony na orbitę ma znaczenie. Szacunkowy koszt wysłania ...
  • replikator ze Star Treka

    Replikator leków rodem ze Star Treka

    Wyobraźcie sobie taką sytuację… Sobota późnym wieczorem, Wasze dziecko nagle zaczyna gorączkować. Po konsultacji z pediatrą okazuje się, że to tzw. ...
  • gwiazda z tlenową atmosferą

    Odkryto gwiazdę, której atmosfera składa się z czystego tlenu

    Nowo odkryta gwiazda nie przypomina żadnej znanej do te pory – jej zewnętrzne warstwy skrywają 99,9% najczystszego tlenu. Nasza Ziemia ze ...
  • rak głowy i szyi

    Pozytywne nastawienie nie pomaga w walce z rakiem

    Wiele osób walczących z rakiem korzysta z pomocy psychoterapeutów, należy do różnych grup wsparcia i szuka pociechy w różnych formach religijnej aktywności. ...
  • rzymski metaliczny atrament

    Rzymianie pisali metalicznym atramentem

    Atrament, czyli inkaust używany w starożytności był płynem, a właściwie wywarem powstałym w wyniku obróbki cieplnej specyficznych substancji. Początkowo jego skład ...
  • nie będzie niczego

    Bez książek nie będzie niczego?

    „Polacy nie czytają książek!”, „Wtórny analfabetyzm kontratakuje!”, „Raport o stanie czytelnictwa. Jest się czego wstydzić.” – utrzymane w podobnym tonie nagłówki ...
Zobacz inne wpisy Leszek Szumlas
  • Where no man has gone before

    Do napisania poniższego tekstu skłoniła mnie nie tyle ostatnia konferencja Elona Muska dotycząca planów kolonizacji Marsa, ale reakcje na nią, które szczerze mnie ...
  • The Book of Souls

    Mocne uderzenie Majów

    Gdyby ktoś powiedział mi, że starożytne glify Majów będą zdobić ogon Boeinga 747, i że samolot ten będzie pilotował Bruce Dickinson, legendarny heavy metalowy ...
  • replikator ze Star Treka

    Replikator leków rodem ze Star Treka

    Wyobraźcie sobie taką sytuację… Sobota późnym wieczorem, Wasze dziecko nagle zaczyna gorączkować. Po konsultacji z pediatrą okazuje się, że to tzw. ...
  • nie będzie niczego

    Bez książek nie będzie niczego?

    „Polacy nie czytają książek!”, „Wtórny analfabetyzm kontratakuje!”, „Raport o stanie czytelnictwa. Jest się czego wstydzić.” – utrzymane w podobnym tonie nagłówki ...
  • White Walker

    Obsydianowe ostrza tną nadal

    Często deprecjonujemy osiągnięcia naszych przodków i oceniamy przeszłość własną miarą. Ciężko nam pojąć, że nie we wszystkich dziedzinach ludzkiej aktywności posiedliśmy ...
  • Zapis optyczny w technologii 5D

    Bajka o kawałku szkła, który pomieści terabajty bajtów danych i przetrwa miliardy lat

    Jak zwykle bywa, po publikacji intrygującego newsa ze świata technologii w serwisie The Verge, przez polskie serwisy technologiczne przetoczyła się fala mniej ...
  • FedEx vs internet

    Internet nadal wolniejszy od FedEx’u

    Kilka dni temu przez internet przetoczyła się wiadomość o kolejnym już rekordzie w transferze danych. Nowy rekord został ustanowiony przez naukowców ...
  • Świątynia Heroda

    Największy pomnik Heroda Wielkiego

    Trudno o bardziej skrzywdzoną przez pamięć ludzką postać, niż Herod Wielki, król Judei. W moim osobistym rankingu największych pechowców historii zajmuje ...
  • Armagedon

    Zrobił Armagedon nim stało się to modne

    …a są to duchy czyniące znaki – demony, które wychodzą ku królom całej zamieszkanej ziemi, by ich zgromadzić na wojnę w ...
  • Internet rzeczy

    Już w 2017 r. utoniemy w „Internecie Rzeczy”

    Internet Rzeczy (ang. Internet of Things – IoT) to termin, który został użyty po raz pierwszy przez Kevina Ashtona, pioniera branży technologicznej,  już ...
Zobacz inne w kategorii Science Strikes Back

Zobacz

Miękkie lądowanie na Czerwonej Planecie?

Mars ma ostatnio dobrą prasę. Nie ostygły jeszcze ...

Inline
Inline